De Constitutie van 3 mei 1791: de eerste moderne grondwet van Europa
De Constitutie van 3 mei 1791: de eerste moderne grondwet van Europa
“Alle macht in de menselijke samenleving vindt haar oorsprong in de wil van het volk.” Deze verklaring, opgenomen in de Regeringswet van 3 mei 1791, klinkt tegenwoordig misschien vanzelfsprekend, maar was aan het einde van de achttiende eeuw een uitzonderlijke stelling. Uitzonderlijk was ook het document zelf, dat algemeen bekendstaat als de Constitutie van 3 mei.
Waarom was deze grondwet zo bijzonder? Waarom wordt zij al meer dan twee eeuwen geroemd en beschouwd als een van de belangrijkste verworvenheden van de Verlichting, hoewel zij slechts veertien maanden van kracht was?
Zygmunt Gloger schreef in zijn Geïllustreerde Oud-Poolse Encyclopedie uit de jaren 1900–1903 over de Constitutie van 3 mei dat het “zeer ongebruikelijk en ongekend in de geschiedenis was dat een heersende klasse, zonder daartoe met geweld te zijn gedwongen, vrijwillig afstand deed van haar belangrijkste privileges. Precies dat deed de Poolse adel in 1791.”
Juist de adel, die eeuwenlang haar privileges had beschermd en gaandeweg steeds meer rechten had afgedwongen ten koste van de macht van de koning, besloot tot hervormingen. De constitutie ontstond in een periode waarin Polen zich in een uitzonderlijk moeilijke situatie bevond. Negentien jaar na de Eerste Poolse Deling werd de adel geconfronteerd met een fundamentele keuze: Polen volledig overlaten aan de buurlanden, of zich verzetten tegen de machten die een zwak en afhankelijk Polen wilden behouden. Hervormingen moesten het land versterken en zijn waardigheid redden in de ogen van toekomstige generaties. De elite van de Poolse Republiek koos, samen met koning Stanisław August Poniatowski, voor de tweede optie.
De Constitutie van 3 mei was een revolutie zonder bloedvergieten.
Een belangrijke factor bij het ontstaan van de eerste moderne grondwet van Europa — en de tweede ter wereld — was zonder twijfel de Franse Revolutie. Zij werd een symbool van hervormingsdrang in de geest van de idealen van de Verlichting. Hoewel het verloop van de hervormingen in Polen gelukkig weinig gemeen had met de gewelddadige ontwikkelingen in Frankrijk, bleven de gebeurtenissen van 1789, en in het bijzonder de Verklaring van de Rechten van de Mens en de Burger, niet zonder invloed op de Poolse elite.
Belangrijkste bepalingen van de Constitutie van 3 mei 1791
- Soevereiniteit van het volk
De grondwet stelde dat alle macht in de samenleving voortkomt uit de wil van het volk. - Scheiding der machten
De macht werd verdeeld in drie delen: de wetgevende macht, de uitvoerende macht en de rechterlijke macht. - Een tweekamerparlement
De wetgevende macht lag bij de Sejm, bestaande uit twee kamers: de Kamer van Afgevaardigden en de Senaat. - Afschaffing van het liberum veto
Het beruchte recht van één afgevaardigde om besluiten van het parlement te blokkeren werd afgeschaft. Daardoor konden hervormingen niet langer door één persoon worden tegengehouden. - Erfelijke monarchie
De vrije koningsverkiezing werd vervangen door een erfelijke monarchie. Dit moest politieke chaos en buitenlandse inmenging beperken. - Bescherming van de boeren
De boeren werden onder bescherming van de wet en de regering geplaatst. Dit was een belangrijke, hoewel nog beperkte, stap in de verbetering van hun positie. - Rechten voor de steden en burgerij
De grondwet bevestigde eerdere hervormingen die stedelingen meer rechten gaven, onder meer op het gebied van eigendom, ambten en vertegenwoordiging. - Behoud van de katholieke godsdienst met religieuze tolerantie
Het katholicisme bleef de heersende godsdienst, maar de vrijheid van andere geloofsgemeenschappen werd beschermd.
Na de delingen van Polen werd de herdenking van de Constitutie van 3 mei door de bezettende machten verboden, omdat zij symbool stond voor Poolse onafhankelijkheid en hervormingsgezindheid. In het communistische Polen werd de feestdag in 1951 officieel afgeschaft en vervangen door ideologisch gewenste vieringen rond 1 mei. Toch bleef 3 mei voor veel Polen een belangrijk nationaal symbool. Vooral in de jaren tachtig organiseerden oppositiekringen, waaronder Solidarność, op deze dag demonstraties en patriottische bijeenkomsten, die vaak door de communistische autoriteiten werden verboden of hardhandig uiteengedreven.
Na de val van het communisme kon deze feestdag vanaf 1990 opnieuw officieel en vrij worden gevierd. Sindsdien is 3 mei uitgegroeid tot een van de belangrijkste symbolen van de Poolse vrijheid, onafhankelijkheid en democratische traditie.
Aan de Constitutie van 3 mei is het Europees Erfgoedlabel toegekend. Dit prestigieuze initiatief van de Europese Unie eert plaatsen, personen en ideeën die verband houden met het ontstaan van een gemeenschappelijke Europese identiteit en met de ontwikkeling van Europa. In Polen is het Europees Erfgoedlabel onder meer ook toegekend aan Lublin, vanwege de Unie van Lublin, en aan de Scheepswerf van Gdańsk, de geboorteplaats van de vrije vakbond Solidarność. Dit onderstreept de grote betekenis van de Constitutie van 3 mei, niet alleen voor Polen, maar ook voor Europa.