Mennonieten route – wandel- en fietsroute in Noord Polen

Mennonieten route – wandel- en fietsroute in Noord Polen

Mennonieten in Polen
De bijzondere geschiedenis van de Nederlandse Mennonieten, die in de 16e eeuw in Polen hun tweede vaderland vonden en hier vier eeuwen lang woonden, verdient het om herontdekt te worden. Temeer omdat de onverschrokken Nederlandse kolonisten veel sporen hebben achtergelaten, die het bezoeken waard zijn, en een onuitwisbare stempel hebben gedrukt op het Poolse landschap. Sporen van de aanwezigheid van Mennonieten zijn vooral te vinden in de Wisła delta (Pommeren), Mazovië en Groot-Polen.

Wie waren de Mennonieten?
In de leer van Menno Simons speelde pacifisme een zeer belangrijke rol, net als het verbod op deelname aan oorlogen. Om verleidingen te vermijden, mochten mennonieten bovendien geen openbaar ambt bekleden. Een van de uitgangspunten van het mennonitische geloof was de afwijzing van de kinderdoop, die werd vervangen door de doop op volwassen leeftijd. Mennonieten verwierpen ook het priesterschap als instelling. Zij organiseerden zich in zelfstandige geloofsgemeenschappen en hielden zich strikt aan de evangelische regels.

De toenemende vervolging van mennonieten in de Nederlanden na 1555 leidde tot hun emigratie naar andere Europese landen. Polen behoorde destijds tot de meer tolerante landen van Europa en verwelkomde kolonisten uit de Nederlanden, waarbij hun volledige godsdienstvrijheid werd gegarandeerd.

De vestiging van mennonieten in Polen werd ook om economische redenen gestimuleerd. In de 16e eeuw stegen de prijzen van en de vraag naar Pools graan aanzienlijk. Om de winst te vergroten, wilde men de landbouwproductie intensiveren. Daarnaast waren waterbouwkundige werken nodig in verband met de regulering van de Wisła, die regelmatig overstroomde. Immigranten uit de Nederlanden, met hun ervaring in het leven en werken in waterrijke gebieden, waren bij uitstek geschikt voor de ontwikkeling van de Wisła-delta.

Mennonieten in Żuławy (Wisła-delta)
De vestigingsvoorwaarden waren gunstig voor de mennonieten. Dankzij hun intensieve landbouwmethoden en grote werklust namen de inkomsten van de kolonisten aanzienlijk toe. Ze stonden bekend als eerlijke en spaarzame mensen. Er werd zelfs gezegd dat men in Żuławy een tas aan een boom kon laten hangen en die na een week onaangeroerd zou terugvinden. Ze werden Olęders genoemd, naar het Poolse woord „Olęder”, dat „Nederlander” betekende.

In de gebieden waar zij zich vestigden, werden grootschalige ontwateringswerken uitgevoerd en kwam de economie tot bloei. De mennonieten waren hardwerkend en beschikten over veel kennis en vakmanschap op het gebied van het droogleggen van moerassen. Hun intensieve landbouw en waterbeheer hebben het huidige landschap van de Wisła-delta gevormd, met kanalen, dijken en polders, waar karakteristieke boerderijen, nederzettingen en windmolens ontstonden. Aan het einde van de 18e eeuw was het grootste deel van het land in Żuławy in hun bezit. De door de mennonieten aangelegde afwateringssystemen zijn tot op de dag van vandaag bewaard gebleven.

In deze film vertellen erkende gidsen het boeiende verhaal van het dagelijks leven van de Nederlandse mennonieten in Żuławy en laten zij ter plaatse talrijke bezienswaardigheden zien. De film is voorzien van Engelse ondertiteling.

De Mennonieten waardeerden een goede keuken, ze hielden van stevig eten, zoals vet vlees, kaas, kwark en zoete koeken. Zij hielden zich voornamelijk bezig met de graanteelt en het houden van melkvee, maar ook met het fokken van paarden. Gemiddeld had een boerderij vijf tot vijftien koeien. De melk werd gebruikt voor de productie van traditionele Nederlandse zuivelproducten, zoals Goudse kaas, boter en kwark, die vervolgens op de markten in Gdańsk en omgeving werden verkocht.

Daarnaast hielden de mennonieten zich bezig met hun traditionele werkzaamheden op het gebied van waterbeheer: het reguleren van rivieren, het aanleggen en onderhouden van dijken, sloten en vijvers. Ook plantten zij populieren en wilgen, die tot op de dag van vandaag onlosmakelijk verbonden zijn met het landschap van de voormalige Nederlandse dorpen. Van wilgentenen werden manden gevlochten, die later op markten werden verkocht. Verder ontwikkelde zich de fruitteelt, vooral van appel-, pruimen- en perenbomen. Mennonitische huisvrouwen stonden bekend om hun pruimenjam.

In de geschiedenis van de mennonitische nederzettingen in Żuławy waren er twee belangrijke momenten waarop zij gedwongen werden te vertrekken. De eerste keer gebeurde dit in de 18e eeuw, toen de Pruisische koning, onder wiens gezag zij inmiddels vielen, hen wilde oproepen voor militaire dienst. Veel mennonitische families emigreerden toen naar het tsaristische Rusland, waar tsarina Catharina hun gunstige vestigingsvoorwaarden aanbood — althans aanvankelijk.

Uiteindelijk maakte de Tweede Wereldoorlog een einde aan bijna vier eeuwen aanwezigheid van mennonieten in Żuławy en in Polen. Omdat er in Żuławy veel Duitse kolonisten woonden en de mennonieten Plautdietsch spraken, een taal die verwant is aan het Duits, werden zij op de Duitse Volksliste geplaatst. In tegenstelling tot hun Poolse buren werden zij tijdens de oorlog meestal niet aan dezelfde repressies onderworpen. Na 1945 had dit echter zware gevolgen: de mennonieten deelden toen het lot van de verdreven Duitse bevolking.

Mennonieten route – wandel- en fietsroute
Lengte tracé: 172 km
Markering: zwarte route
Een van de meest interessante culturele routes in de provincies Pommeren en Warmië-Mazurië.

Onderweg komt u in bijna elk dorp een arcadenhuis, een gotische kerk, houten huisjes of een historisch waterbouwkundig object tegen — en op sommige plaatsen zelfs een windmolen. De tijd lijkt hier al lang geleden stil te zijn blijven staan. Voeg daarbij het bijzondere landschap, de ruimte tot aan de horizon en de rijen wilgen langs de talrijke afwateringskanalen, en een tocht over de Mennonietenroute wordt onvergetelijk.

Het vlakke terrein is ideaal voor het afleggen van lange afstanden, al kan de wind in het open landschap van Żuławy een flinke uitdaging vormen. Vanwege de lengte van de route is het aan te raden deze in twee of zelfs drie etappes af te leggen. Overnachten kan het gemakkelijkst op de Wisła-schoorwal, waar veel agrotoeristische accommodaties te vinden zijn, of in Malbork. Ook Nowy Staw heeft een speciaal aanbod voor bezoekers. Langs de route liggen bovendien meerdere sfeervolle agrotoeristische boerderijen.

Vanwege de overheersende westenwind in Pommeren is het beter om de route in de richting van Gdańsk naar Elbląg af te leggen, te voet of met de fiets. Onderweg kan de tocht eventueel worden onderbroken in Tczew of Malbork, die beide goede treinverbindingen met Gdańsk hebben.

Zie artikel over Small Dutchman. A 300-year tradition of Żuławy’s arcaded house.

Het eerste deel van de route, van Gdańsk naar de brug bij Kiezmark, is ongeveer 35 kilometer lang. Dit traject kan eerder „naar de mennonieten” worden genoemd, omdat er in Żuławy Gdańskie nog maar weinig sporen van deze gemeenschap bewaard zijn gebleven.

Het tweede en langste deel, bijna 100 kilometer lang, slingert door heel Żuławy Wielkie rond Malbork en is cultureel gezien het meest interessant. Een bezoek aan Nowy Dwór Gdański, de hoofdstad van Żuławy, mag daarbij niet ontbreken. In het Historisch Park van Żuławy zijn talrijke mennonitische voorwerpen verzameld en worden interessante tentoonstellingen georganiseerd. Verder loopt de route door de omgeving van Malbork, waar veel mennonitische begraafplaatsen bewaard zijn gebleven.

Het laatste deel, ongeveer 35 kilometer lang, voert door het minder bekende Żuławy Elbląskie, tevens het laagstgelegen deel van deze laaglandregio. Onderweg kunt u onder meer de mennonitische kerken in Rozgart en Jezioro, de mennonitische begraafplaatsen in Markusy, de paden rond Elbląg en het Drużno-meer bewonderen — een uniek watervogelparadijs in Polen. De route eindigt in Elbląg.

Het grootste deel van de route loopt over asfaltwegen.

Zie ook informatie over mennonieten op de pomorskie.travel