Kerstmis in Polen: tradities, gerechten en activiteiten

Voor veel Polen is Kerstmis een van de belangrijkste feesten van het jaar. Het is een tijd van samenzijn, gastvrijheid en tradities die van generatie op generatie worden doorgegeven. Voor gelovigen staat de geboorte van Jezus Christus centraal, terwijl veel kerstgebruiken ook buiten de religieuze viering een belangrijke plaats innemen.

De familiefeesten concentreren zich op 24, 25 en 26 december, maar de kerstsfeer is al tijdens de advent voelbaar en blijft vaak tot in januari aanwezig. In de katholieke liturgie eindigt de kersttijd op het feest van de Doop van de Heer. Volgens de Poolse traditie worden kerstliederen soms nog tot 2 februari gezongen.

De advent: uitkijken naar Kerstmis

De advent omvat de vier zondagen vóór Kerstmis en vormt een periode van voorbereiding en verwachting. Een bekend symbool is de adventskrans met vier kaarsen. Elke zondag wordt een extra kaars aangestoken, totdat ze alle vier branden. Ook de kerstboom krijgt een centrale plaats in huis. Traditioneel wordt hij op kerstavond versierd, hoewel veel gezinnen dat tegenwoordig eerder doen. Naast kerstballen en lichtjes hangen er soms zelfgemaakte versieringen, snoepjes en kleine peperkoekjes in.

24 december: kerstavond en het Wigilia-diner

Voor veel Poolse gezinnen vormt Wigilia, kerstavond, het hoogtepunt van de feestdagen. Volgens de traditie begint het diner wanneer de eerste ster aan de hemel verschijnt, als verwijzing naar de Ster van Bethlehem. Voordat de maaltijd begint, delen de aanwezigen opłatek: een dunne, ongezuurde wafel van meel en water. Ze breken een stukje van elkaars wafel af en spreken persoonlijke wensen uit. Het gebaar staat voor verbondenheid en verzoening.

De tafel wordt feestelijk gedekt, vaak met wat hooi onder het tafelkleed als herinnering aan de kribbe waarin Jezus werd gelegd. Een andere bekende gewoonte is het extra gedekte plaatsje voor een onverwachte gast: een symbool van gastvrijheid en aandacht voor wie alleen is.

Traditioneel bestaat het kerstavonddiner uit twaalf gerechten. Het getal wordt onder meer verbonden met de twaalf apostelen en de twaalf maanden van het jaar. De maaltijd is volgens de gewoonte vleesloos, maar bevat vaak wel vis. Het menu verschilt per streek en familie; niet ieder gezin serveert precies twaalf gerechten.

Na het eten worden in veel gezinnen cadeautjes uitgepakt en kolędy, Poolse kerstliederen, gezongen. Veel gelovigen bezoeken vervolgens de pasterka, de kerstnachtmis die traditioneel rond middernacht wordt gevierd.

25 en 26 december: feestdagen met familie

25 december, eerste kerstdag, staat in het teken van de geboorte van Jezus Christus. Veel mensen gaan naar de kerk en brengen de rest van de dag door met familie. Aan tafel verschijnen nu ook vleesgerechten, naast salades, gebak en andere feestelijke specialiteiten.

26 december, tweede kerstdag, is eveneens een dag voor familiebezoek en gezamenlijke maaltijden. De katholieke kerk viert dan het feest van de heilige Stefanus, in Polen bekend als św. Szczepan, de eerste christelijke martelaar.

In sommige streken trekken tijdens de kerstperiode kolędnicy van huis tot huis: groepen kerstzangers, soms verkleed en met een kleurrijke ster. Met liederen en korte voorstellingen brengen zij de bewoners goede wensen voor het nieuwe jaar.

Traditionele Poolse kerstgerechten

Vooral het Wigilia-diner op 24 december heeft een herkenbaar eigen menu. Zuurkool, gedroogde bospaddenstoelen, vis, maanzaad en gedroogd fruit spelen daarin een belangrijke rol. Familierecepten en regionale verschillen maken iedere kersttafel anders.

Barszcz czerwony z uszkami – heldere rodebietensoep, vaak bereid met een gefermenteerde bietenbasis. De soep wordt geserveerd met uszka, kleine deegkussentjes die op oortjes lijken en doorgaans gevuld zijn met gedroogde bospaddenstoelen en ui.
Zupa grzybowa – een geurige soep van gedroogde bospaddenstoelen, soms met noedels. In veel gezinnen wordt deze soep in plaats van barszcz geserveerd.
Pierogi z kapustą i grzybami – halvemaanvormige deegkussentjes met zuurkool en paddenstoelen. Het zijn grotere deegkussentjes dan uszka, met een andere vorm en vulling.
Karp en śledzie – karper wordt onder meer in de pan gebakken, in de oven bereid of in gelei geserveerd. Ook haring is een bekende verschijning, bijvoorbeeld met ui, in olie of met room.
Kapusta z grzybami of kapusta z grochem – gestoofde zuurkool met paddenstoelen of met gedroogde erwten. De bereiding verschilt per familie en regio.

Ook zoete gerechten horen bij de feestdagen. Bekende voorbeelden zijn makowiec, een gebak met maanzaadvulling, en piernik, een kruidige honingkoek. In gezinnen met wortels in het oosten verschijnt vaak kutia op tafel: een zoet gerecht van gekookte tarwe, maanzaad, honing, noten en rozijnen. Daarnaast bestaan er regionale maanzaaddesserts, zoals makówki in Silezië.

Bij het kerstavonddiner wordt vaak kompot z suszu gedronken. Ondanks de naam is dit een drank: een aftreksel van gekookte gedroogde vruchten, meestal appels, peren en pruimen. Gerookte pruimen kunnen de drank een uitgesproken rokerig aroma geven.

Kerststallen en de Krakause szopki

Kerststallen zijn in de feestperiode op veel plaatsen te zien, vooral in kerken. Een bijzondere traditie vormen de szopki krakowskie: kleurrijke, rijk versierde kerststallen waarin het geboorteverhaal wordt gecombineerd met herkenbare gebouwen en torens van Krakau.

De Krakause traditie van het maken van deze kerststallen staat sinds 2018 op de UNESCO-lijst van immaterieel cultureel erfgoed van de mensheid. De jaarlijkse wedstrijd en tentoonstellingen bieden een mooie gelegenheid om deze kleine kunstwerken te bewonderen.

Kerstmarkten en winterse evenementen

Al vóór de feestdagen veranderen veel Poolse stadscentra in sfeervolle ontmoetingsplaatsen met houten kraampjes, lichtjes en de geur van peperkoek en glühwein. Bekende kerstmarkten zijn te vinden in Krakau, Wrocław, Gdańsk, Poznań en Warschau.

Bezoekers vinden er handgemaakte kerstversieringen, keramiek, sieraden en regionale specialiteiten. Bij de eetkraampjes worden bijvoorbeeld pierogi, peperkoek en grzaniec, warme gekruide wijn, aangeboden. Concerten, workshops en activiteiten voor kinderen vullen op veel plaatsen het programma aan.

De openingsdata en programma’s verschillen per stad en per jaar. Sommige markten sluiten vóór Kerstmis, andere blijven tot begin januari open.