UMGdynia, fot. Plichta
Honderd jaar geleden, op 10 februari 1926, kreeg Gdynia officieel stadsrechten. Waarom viert heel Polen dit jubileum in 2026 als een bijzonder belangrijk moment? Omdat Gdynia een symbool is van moderniteit, openheid en lef. Een stad uit zee en dromen. Het is het verhaal van een ongelooflijk succes: een klein vissersdorp dat in slechts enkele tientallen jaren uitgroeide tot een van de grootste havens aan de Oostzee.
Waarom Polen Gdynia nodig had
Na de Eerste Wereldoorlog herwon Polen zijn onafhankelijkheid, maar onder zeer moeilijke omstandigheden. Het Verdrag van Versailles uit 1919 kende Polen Pommeren en toegang tot de zee toe, maar Gdańsk werd een Vrije Stad en maakte geen deel uit van de Tweede Poolse Republiek. De vreugde over de vrijheid na 123 jaar van delingen botste al snel met de realiteit van een door oorlog verwoest land.
De gevechten aan het oostfront van de Eerste Wereldoorlog bestreken maar liefst 90% van het Poolse grondgebied. Ongeveer 3 miljoen Polen werden gedwongen opgenomen in drie strijdende legers, van wie meer dan een half miljoen omkwamen. In veel regio’s was 30–40% van de bebouwing verwoest; wegen, bruggen, spoorlijnen, fabrieken en mijnen lagen in puin. De industriële productie daalde tot 35% van het niveau van vóór de oorlog en het merendeel van de bevolking (ongeveer 75%) woonde op het platteland. Armoede en werkloosheid waren wijdverbreid.
Gedurende 123 jaar van de delingen bevond het grondgebied van Polen zich binnen Rusland, Oostenrijk-Hongarije en Pruisen; daarom moest de jonge staat na de bevrijding in 1918 drie verschillende juridische, administratieve en monetaire systemen tot één geheel samenvoegen en omgaan met technische verschillen, zoals bijvoorbeeld een andere spoorwijdte. En alsof dat nog niet genoeg was, stond Polen in 1920 voor een nieuwe dreiging: een oorlog met het bolsjewistische Rode Leger, dat via een mars op Berlijn een wereldrevolutie wilde ontketenen. De overwinning in de Slag bij Warschau, bekend als het “Wonder aan de Wisła”, redde de onafhankelijkheid van het land, maar kostte opnieuw veel slachtoffers en schade.
- fot. M.Salatowski, UM Gdynia
ORP Blyskawica.jpg)
heuvel Kamienna Góra, fot KStanczak
Een haven voor een herboren land
In die situatie waren snelle en ingrijpende veranderingen nodig. Hervormingen volgden elkaar in hoog tempo op en de staat zette sterk in op de ontwikkeling en modernisering van de industrie. Al in de jaren twintig gingen in Polen verschillende belangrijke investeringen van start. Een daarvan was de aanleg van de haven van Gdynia, begonnen in 1924. Als bouwlocatie werd een klein Kasjoebisch vissersdorp gekozen, dat in een bijzonder gunstig gebied lag – met een lange, brede en vlakke kustlijn, een grote rede voor schepen en een ligging dicht bij de spoorlijn.
Voor de bouw van Gdynia kwamen mensen uit heel Polen, in de hoop op werk en een betere toekomst. Gdynia ontstond dankzij hun enorme energie en inzet, evenals de hoop op het verwerven van een eigen huis die zij verbonden aan de oprichting van de nieuwe stad.
De opening van de haven en de verdere uitbreiding ervan zorgden voor een razendsnelle ontwikkeling van Gdynia. Op 10 februari 1926 vaardigde de Raad van Ministers een besluit uit waarmee de landelijke gemeente Gdynia officieel stadsrechten kreeg. Op dat moment telde de stad ongeveer 12.000 inwoners en besloeg zij een oppervlakte van 14 vierkante kilometer.
Een enorme bijdrage aan de ontwikkeling van de haven werd geleverd door Eugeniusz Kwiatkowski. Als minister van Industrie en Handel in de jaren 1926–1930 wist hij grote financiële middelen te verkrijgen voor de bouw en uitbreiding van de haven. Daardoor groeide Gdynia in korte tijd uit tot een van de grootste en modernste havens aan de Oostzee.
Bij de haven verrees een stad die was gebaseerd op moderne stedenbouwkundige uitgangspunten, met brede verkeersaders en gebouwen met karakteristieke afgeronde lijnen die qua vorm verwezen naar scheepsrompen. Ronde ramen deden denken aan patrijspoorten, terwijl de opbouwen deden denken aan bruggen van kapiteins. Grote glazen oppervlakken en de lichte kleur van de muren wekten een indruk van lichte helderheid – daarom werd Gdynia het “witte stad” genoemd. Dergelijke concentraties van modernistische architectuur zijn in Europa zeldzaam.
UMGdynia, Fot. P.Kozlowski
Het grote succes van de haven en de stad
Een belangrijk moment in de geschiedenis van de stad was de opening van het Maritiem Station (Dworzec Morski) in 1931. Van hieruit vertrokken onder meer emigranten naar Zuid-Amerika. Vandaag is in het historische gebouw van het Maritiem Station het unieke en bezoekwaardige Emigratiemuseum gevestigd.
Slechts twee jaar later werd via de haven van Gdynia voor het eerst meer goederen geëxporteerd dan via de haven van Gdańsk. In 1938 liepen bijna 6.500 schepen de haven van Gdynia binnen en bedroeg de totale overslag 9,2 miljoen ton.
Bij het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog was Gdynia al een van de grootste en modernste havens van Europa. Rond de haven was een stad ontstaan met meer dan 120.000 inwoners, wat betekent dat de bevolking in slechts enkele tientallen jaren met een indrukwekkende 10.000% was gegroeid.
De opkomst van Gdynia, vaak het “Poolse economische wonder” en het “raam op de wereld” van de Tweede Poolse Republiek genoemd, was voor Polen een enorme bron van trots. Gdynia werd een symbool van onafhankelijkheid: Polen maakte zich los van Gdańsk en liet zien dat het in staat was grote projecten te realiseren. Het was ook een bewijs van de grote capaciteiten van Poolse ingenieurs, met ingenieur Tadeusz Wenda voorop, en van de vastberadenheid en ambitie van de hele samenleving.
Gdynia is nooit opgehouden een venster op de wereld te zijn. Deze bijzonder belangrijke rol vervulde de stad ook in de periode van het communisme, toen de haven bleef functioneren en zich ontwikkelde, en waardoor – ondanks gesloten landgrenzen – nieuwigheden uit de wereld Polen bereikten en een geest van vrijheid ontstond.
100 jaar Gdynia
Vandaag is Gdynia een dynamische stad met bijna 240.000 inwoners en een belangrijk onderdeel van de Trójmiasto (Driestad). Dankzij de snelle stedelijke spoorlijn (SKM) is zij uitstekend verbonden met het nabijgelegen Sopot en Gdańsk. De haven van Gdynia behoort tot de belangrijkste logistieke knooppunten aan de zuidelijke Oostzee en combineert moderne containeroverslag met populaire regelmatige veerverbindingen.
Het modernistische stadscentrum van Gdynia staat op het punt internationale erkenning te krijgen: de stad is finalist in de procedure voor opname op de UNESCO-Werelderfgoedlijst, met een definitieve beslissing verwacht in juli 2026. Het unieke stedenbouwkundige concept en de uitzonderlijke interbellumarchitectuur in de stijl van het vroege modernisme maken Gdynia tot een van de meest bijzondere en veelbelovende erfgoedkandidaten van Polen.
Hoewel 10 februari de belangrijkste datum is, zal Gdynia het hele jaar 2026 de honderdste verjaardag van het verkrijgen van stadsrechten vieren. De Senaat van de Republiek Polen heeft 2026 uitgeroepen tot het Jaar van de Stad Gdynia.
Voor haar honderdste verjaardag heeft Gdynia een uitgebreid programma voorbereid: een show met duizend drones, een sprookjesachtig verhaal over Gdynia in 3D Video Projection Mapping, de langste gezamenlijke tafel, concerten, voorstellingen, een groots straatspektakel, de start van de Tour de Pologne, de Poolse kampioenschappen tennis, jubileumedities van het Festival Open’er, het Festival van Poolse Speelfilms en Ironman, en nog veel meer attracties.
Op de website https://100.gdynia.pl/en vind je alles over de geschiedenis van Gdynia, aanbevolen bezienswaardigheden en de geplande evenementen.
